İran’dan Gelen Ucuz İnşaat Demiri Mercek Altında

26 Ağustos 2026 — Ekonomi365 Haber Merkezi

Türkiye’de inşaat demirinin fiyatı kadar kaynağı, mekanik özellikleri ve izlenebilirliği de yeniden tartışılıyor. Gaziantep piyasasında İran menşeli ürünlerin yerli üründen daha düşük fiyatla satıldığına ilişkin sektör iddiaları, konuyu yerel rekabetin ötesine taşıdı. Ekonomi365; dış ticaret kayıtlarını, ithalat denetimi mevzuatını, gümrük kıymeti yöntemlerini, İnşaat Demiri İzleme Sistemi verilerini ve meslek odalarının yapı güvenliği yaklaşımını birlikte inceledi.

İran’dan İthalat Beş Yılda Dört Kattan Fazla Arttı

Dünya Bankası WITS üzerinden erişilen UN Comtrade verilerine göre Türkiye’nin İran’dan HS 721420 koduyla yaptığı ithalat 2020’de 23,8 bin ton iken 2024’te 102,8 bin tona çıktı. Beş yıldaki toplam ithalat 335,8 bin ton, beyan edilen toplam değer 175,8 milyon dolar oldu.

Türkiye 2024’te bu tarife pozisyonunda dünyadan toplam 147.883 ton ürün ithal etti; toplam değer 84,24 milyon dolar oldu. İran miktarda yüzde 69,5, değerde yüzde 63,1 pay aldı. Başka bir ifadeyle ithal edilen her 10 ton ürünün yaklaşık 7 tonu İran’dan geldi.

Ucuzluk Ne Kadar? Aynı Tarife Kodunda Fark Belirgin

Bu karşılaştırma bir uyarı göstergesidir, nihai hüküm değildir. HS 721420 altı; farklı çap, kalite sınıfı, sipariş büyüklüğü, teslim şekli ve ticari koşullardaki ürünleri aynı başlıkta toplayabilir. İthalat birim değeri çoğunlukla sınır teslimine kadar navlun ve sigorta unsurlarını da içerirken, piyasadaki bayi fiyatında KDV, finansman, iç nakliye, stok ve kâr marjı bulunur. Bu nedenle ithalat birim değerini perakende fiyatla doğrudan karşılaştırmak yanıltıcıdır.

Düşük Fiyat, Düşük Kalite veya Damping Kanıtı mı?

Hayır. Fiyatın düşük olması; enerji maliyeti, kur politikası, ihracat teşviki, lojistik yakınlık, sipariş hacmi veya ürün karmasından kaynaklanabilir. Kalitesizlik ancak parti bazında numune ve laboratuvar deneyleriyle; damping ise ihracat fiyatı ile normal değer, zarar ve nedensellik incelemesiyle; düşük gümrük kıymeti beyanı da fatura, ödeme ve emsal kıymet araştırmasıyla ortaya konabilir.

26 Ağustos 2026 itibarıyla kamuya açık kayıtlarda İran menşeli bu ürün grubunun geneline ilişkin güncel bir damping soruşturmasına veya ürünlerin topluca TS 708’e aykırı olduğunu gösteren kapsamlı resmi laboratuvar serisine rastlanmadı. Bu yokluk ürünlerin tümünün uygun olduğu anlamına gelmediği gibi, fiyat farkı da tek başına usulsüzlük isnadına dayanak oluşturmaz.

Gümrükte “Değer Düşüklüğü” Nasıl Sorgulanmalı?

Ticaret Bakanlığına göre ithal eşyanın gümrük kıymetinde önce fiilen ödenen veya ödenecek satış bedeli esas alınır. Bu yöntem uygulanamıyorsa sırasıyla aynı eşya, benzer eşya, indirgeme, hesaplanmış kıymet ve son yöntem kullanılır. Dolayısıyla ülke ortalamasından düşük birim değer otomatik olarak “düşük beyan” değildir; ancak emsal ürün, ödeme hareketi, satıcı-alıcı ilişkisi, navlun ve sigorta belgeleriyle risk analizine konu edilebilir.

İthal Demir Hangi Kalite Kapısından Geçiyor?

Yapı Malzemelerinin İthalat Denetimi Tebliği (Ürün Güvenliği ve Denetimi: 2026/14), demir-çelik çubukları ithalat aşamasında ürün güvenliği denetimine tabi tutuyor. İşlemler TAREKS üzerinden risk esaslı yürütülüyor. Risk esaslı model, her sevkiyatın mutlaka aynı kapsamda laboratuvar testine girdiği anlamına gelmiyor; sistem ürün, firma ve geçmiş denetim sonuçlarına göre kontrol yoğunluğunu belirliyor.

Betonarme yapılarda kullanılacak nervürlü donatı için yalnızca “çekme dayanımı yüksek” sonucu yeterli değil. TS 708 ve Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği çerçevesinde ürünün sınıfı ve kullanım yerine göre şu özelliklerin doğrulanması gerekiyor:

• Akma dayanımı, çekme dayanımı ve çekme/akma dayanımı oranı,
• Toplam uzama ve süneklik,
• Bükme ve geri bükme davranışı,
• Kimyasal bileşim, karbon eşdeğeri ve kaynaklanabilirlik,
• Nervür geometrisi, çap ve gerçek metre ağırlığı,
• Üretici, parti ve belge bilgilerinin kesintisiz izlenebilirliği.

Deprem sırasında donatıdan beklenen yalnızca yüksek dayanım değil, kontrollü plastik şekil değiştirme kapasitesidir. Akma dayanımı tutsa bile yetersiz süneklik, uygunsuz kimyasal bileşim veya hatalı nervür geometrisi betonla aderansı ve taşıyıcı sistem davranışını olumsuz etkileyebilir.

İDİS Verileri Ne Söylüyor, Ne Söylemiyor?

Gelir İdaresi Başkanlığının Temmuz 2026 tarihli kurumsal raporuna göre İnşaat Demiri İzleme Sistemi’nde 41 üretici, 4.694 tüccar, 26.727 yapı müteahhidi, 1.963 yapı denetim kuruluşu, 253 laboratuvar ve yalnızca 5 ithalatçı kayıtlıydı. Ocak–haziran döneminde 1.706 mükellef denetlendi; 1.319 ceza tutanağı düzenlendi ve 46,15 milyon lira özel usulsüzlük cezası kesildi.

Bu rakamlar önemli bir izlenebilirlik ve kayıt disiplini sorunu bulunduğuna işaret ediyor. Ancak 1.319 ceza tutanağını “1.319 güvensiz demir vakası” diye sunmak doğru olmaz. Rapor, cezaları ürünün mekanik kalite testleri ile idari kayıt, etiketleme ve bildirim ihlalleri bakımından ayrıştırmıyor.

Meslek Odalarının Çizdiği Çerçeve: Tek Başına Demir Değil, Bütün Sistem

İnşaat Mühendisleri Odasının deprem ve yapı güvenliği çalışmalarında yapı kalitesinin proje, işçilik, malzeme ve denetim kalitesinin bütünü olduğu vurgulanıyor. İMO’nun mevcut yapıların değerlendirilmesine ilişkin açıklamalarında donatı kalitesinin numune, tahribatlı veya tahribatsız inceleme ve yerinde doğrulama ile belirlenmesi gerektiği belirtiliyor.

Bu yaklaşım, tartışmanın yalnızca menşe ülkeye indirgenemeyeceğini gösteriyor. Standartlara uygun bir ithal ürün kötü projelendirme, eksik etriye, yetersiz pas payı veya hatalı işçilikle güvenli yapı oluşturamaz. Aynı biçimde yerli olması da bir ürünü kendiliğinden güvenli kılmaz. Esas ölçüt; standarda uygunluk, doğru projelendirme, doğru uygulama ve bağımsız denetimdir.

485 Diri Fay Üzerinde Kalite Fiyat Yarışına Bırakılamaz

AFAD’ın Mart 2026 açıklamasına göre Türkiye’de 485 diri fay bulunuyor; ülkede ortalama her üç yılda bir 6 büyüklüğünde, her on yılda bir 7’den büyük deprem meydana geliyor. 6 Şubat 2023 depremlerinde 11 il ve 120 bin kilometrekarelik alanda 53.537 kişi yaşamını yitirdi, 107.213 kişi yaralandı.

Bu tablo, yapı malzemesindeki denetim boşluğunun yalnızca ticari rekabet veya vergi kaybı başlığı olmadığını ortaya koyuyor. Donatı çeliğinin standarda aykırı olması; betonarme elemanın sünek davranışını, betonla aderansını ve deprem enerjisini tüketme kapasitesini zayıflatabilir. Sonuç, ekonomik zarardan önce insan hayatına yönelen bir risktir.

Sonuç: Şüpheyi Veriye, Veriyi Can Güvenliğine Bağlamak Gerekiyor

İran menşeli nervürlü demirdeki düşük birim değer ve hızla büyüyen ithalat, gümrük kıymeti ile ürün güvenliği denetimlerinin daha şeffaf sorgulanmasını gerekli kılıyor. Fakat eldeki dış ticaret verileri tek başına “kalitesiz demir” veya “düşük kıymet beyanı” hükmü kurmaya yetmiyor. Böyle bir sonuca ancak karşılaştırılabilir ticari belgeler ve parti bazlı laboratuvar sonuçlarıyla ulaşılabilir.

Kamu otoritelerinin görevi yalnızca uygunsuz ürünü yakalamak değil, denetimin caydırıcı ve denetlenebilir olduğunu göstermek olmalı. Meslek odaları ve laboratuvarların teknik birikimi, gümrük ve izlenebilirlik verileriyle buluşturulmalı. Türkiye’nin deprem gerçeğinde donatı çeliğinin menşeinden önce standardı; fiyatından önce sünekliği; ticari avantajından önce insan hayatı gelmeli.