Soğanda 100 TL Alarmı: Planlı ve Sözleşmeli Tarım Gıda Enflasyonunu Durdurabilir mi?

Kuru soğan fiyatlarındaki yükseliş ithalatı gündeme getirirken, Türkiye’nin yıllardır yaşadığı “bir yıl kıtlık, ertesi yıl üretim fazlası” döngüsüne karşı devletin planlı ve sözleşmeli üretim modeli kritik bir sınav veriyor

16 Temmuz 2026 — Ekonomi365 Haber Merkezi

Türkiye’de kuru soğan fiyatlarının kilogram başına 100 liraya kadar yükselebileceği yönündeki açıklamalar, tarımsal üretim planlamasını yeniden ekonomi gündeminin merkezine taşıdı. İzmir Halciler Derneği Başkanı Orhan Doğan, mevcut üretimin talebi karşılamadığını, fiyat artışını durdurmak için ithalattan başka çare kalmadığını ve Mısır ile Ürdün gibi ülkelerin tedarik açısından öne çıktığını söyledi.

Doğan’a göre yurt dışından getirilecek kuru soğanın Türkiye’ye giriş maliyeti en az 40 lirayı bulabilecek. Buna rağmen ithalat yapılması halinde piyasadaki ürün miktarının artacağı ve fiyatların 100 liraya doğru yükselmesinin önlenebileceği değerlendiriliyor.

Ancak tartışmanın yalnızca “soğan ithal edilsin mi, edilmesin mi?” sorusuna indirgenmesi, Türkiye tarımındaki temel yapısal problemi gözden kaçırıyor. Asıl sorun bir yıl soğan bulunamaması, ertesi yıl ise çok fazla soğan üretildiği için ürünün para etmemesi. Bir sezon yüksek fiyat tüketiciyi, sonraki sezon düşük fiyat çiftçiyi mağdur ediyor.

Bu nedenle soğan fiyatları üzerinden başlayan tartışmanın merkezinde plansız üretim, yetersiz sözleşmeli tarım, depolama eksikliği, üretici ile alıcı arasındaki koordinasyon sorunu ve gıda enflasyonu bulunuyor.

2026’da Kuru Soğan Üretiminin Yüzde 13,5 Azalması Bekleniyor

Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yayımlanan 2026 yılı birinci bitkisel üretim tahminine göre, Türkiye’nin kuru soğan üretiminin yaklaşık 2,5 milyon ton olması bekleniyor. Bir önceki yıl için açıklanan yaklaşık 2,89 milyon tonluk üretim dikkate alındığında, kuru soğan üretiminde yüzde 13,5 oranında gerileme öngörülüyor.

Üretimdeki bu düşüş beklentisi, piyasadaki fiyat artışı kaygısını güçlendiriyor. Soğan, hemen her hanenin ve gıda işletmesinin düzenli tükettiği temel ürünlerden biri olduğu için, arzda meydana gelen düşüş kısa sürede hal ve market fiyatlarına yansıyabiliyor.

Buna karşılık üretimdeki azalmanın tek nedeni çiftçinin daha az ekim yapması değil. Kuraklık, aşırı yağış, hastalık, düşük verim, artan girdi maliyetleri, depolama kayıpları ve bazı bölgelerde üreticinin alternatif ürünlere yönelmesi de toplam arzı etkileyebiliyor.

Soğan İthalatında Vergi Geçici Olarak Düşürüldü

Ticaret Bakanlığı, iç piyasada arz güvenliği ve fiyat istikrarının korunması amacıyla kuru soğan ithalatında uygulanan gümrük vergisini geçici olarak yeniden düzenledi. Daha önce yüzde 49,5 olan gümrük vergisi, 31 Ağustos 2026 tarihine kadar yüzde 5 seviyesine indirildi.

Düzenlemenin amacı, yeni sezon ürününün piyasaya yoğun biçimde gireceği döneme kadar oluşabilecek arz açığını ithalat yoluyla sınırlamak. Bakanlık açıklamasına göre uygulama 1 Eylül 2026 itibarıyla sona erecek ve kuru soğan ithalatında yüzde 49,5 oranındaki vergi yeniden uygulanacak.

Böylece kamu yönetimi bir taraftan tüketiciyi aşırı fiyat artışına karşı korumaya, diğer taraftan ithalatı hasat dönemiyle sınırlandırarak yerli üreticinin zarar görmesini önlemeye çalışıyor.

İthalat Kısa Vadede Fiyatı Düşürür, Sorunu Çözer mi?

İthalat kısa vadede piyasadaki soğan miktarını artırabilir ve fiyat yükselişini frenleyebilir. Özellikle hasat dönemleri arasında geçici bir arz boşluğu bulunuyorsa ithalat tüketiciyi koruyan etkili bir piyasa düzenleme aracı olabilir.

Ancak ithalatın zamanlaması yanlış yapılırsa bu kez yerli üretici zarar görebilir. Çiftçinin hasat ettiği ürün pazara çıkarken düşük vergili ithal soğan da piyasaya girerse, üretici fiyatı hızla düşebilir. Maliyetini karşılayamayan çiftçi ertesi sezon soğan ekimini azaltabilir.

Böyle bir durumda bugün fiyatı düşürmek için yapılan ithalat, bir sonraki yıl üretimin daha da azalmasına ve Türkiye’nin dışarıdan ürüne daha fazla ihtiyaç duymasına neden olabilir. Bu nedenle ithalat kalıcı bir tarım politikası değil, kontrollü ve geçici bir dengeleme aracı olmalıdır.

Bir Yıl Soğan Yok, Ertesi Yıl Herkes Soğan Ekiyor

Türkiye’de birçok çiftçi ekim kararını geçmiş yılın fiyatına bakarak veriyor. Bir ürün bir sezon yüksek fiyatla satıldığında, ertesi yıl aynı ürüne yönelen üretici sayısı hızla artıyor.

Soğanın az olduğu bir yılda fiyatlar yükselirse çiftçi, gelecek sezon da yüksek fiyat oluşacağı beklentisiyle soğan ekmeye başlıyor. Ancak aynı hesabı binlerce üretici yaptığı için ekim alanı ihtiyacın üzerine çıkabiliyor.

Hasat döneminde aynı anda çok büyük miktarda ürün piyasaya girdiğinde fiyatlar çöküyor. Depolama imkânı bulunmayan veya borcunu ödemek için acil nakde ihtiyaç duyan çiftçi, ürününü maliyetin altında satmak zorunda kalıyor.

Ürün para etmeyince çiftçi bir sonraki yıl soğan ekmekten vazgeçiyor. Ekim alanları daralıyor, üretim düşüyor ve fiyat yeniden yükseliyor. Böylece tarımsal üretim, yüksek fiyat ile üretim fazlası arasında sürekli gidip geliyor.

Plansız Üretim Gıda Enflasyonunu Nasıl Büyütüyor?

Gıda enflasyonu yalnızca mazot, gübre, elektrik, işçilik ve kur artışından kaynaklanmıyor. Ürün miktarının bir yıldan diğerine sert biçimde değişmesi de fiyat dalgalanmasını büyüten önemli nedenlerden biri.

Üretim düştüğünde tüketici fiyatı hızla yükseliyor. Kamu yönetimi fiyatı dengelemek için ithalat vergisini düşürebiliyor veya ihracata geçici kısıtlama getirebiliyor. Ancak bu müdahale üreticinin satış fiyatını düşürdüğünde, çiftçi gelecek sezon üretimden çekilebiliyor.

Sonuç olarak bir yıl yüksek fiyat enflasyonu artırırken, ertesi yıl düşük üretici fiyatı çiftçinin gelirini azaltıyor. Türkiye’de tüketici ile çiftçinin aynı üründe farklı dönemlerde mağdur olmasının temel nedenlerinden biri bu üretim döngüsü.

Ayrıca fiyat belirsizliği gıda sanayisini, restoranları, otelleri, hazır yemek üreticilerini ve perakendecileri de etkiliyor. Ham madde maliyetinin birkaç ay sonra ne olacağını öngöremeyen işletmeler, satış fiyatına daha yüksek risk payı ekliyor. Bu durum gıda enflasyonunun yalnızca bugünkü arzdan değil, geleceğe ilişkin fiyat beklentilerinden de beslenmesine yol açıyor.

Devlet Plansız Üretime Karşı Adım Attı

Türkiye, uzun yıllardır devam eden bu döngüyü kırmak amacıyla tarımsal üretim planlaması modelini uygulamaya aldı. Tarımsal Üretimin Planlanması Hakkında Yönetmelik, 14 Eylül 2023 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Düzenlemeyle bitkisel üretim, hayvancılık ve su ürünlerinde üretimin; arz ve talep durumu, su yeterliliği, iklim şartları, üretim kapasitesi, dış ticaret dengesi ve gıda arz güvenliği dikkate alınarak planlanması amaçlandı.

Model kapsamında hangi ürünün hangi tarım havzasında destekleneceği belirleniyor. Böylece her bölgede aynı ürüne kontrolsüz yönelim yerine, toprak ve su kaynaklarına uygun bir üretim deseni oluşturulması hedefleniyor.

Kuru soğan da tarımsal üretim planlaması kapsamına alınan stratejik ürünler arasında bulunuyor. Belirlenen havzalarda kuru soğan üreten çiftçiler temel desteğin yanında planlı üretim desteğinden de yararlanabiliyor.

Planlı Üretim Gıda Fiyatlarını Nasıl Dengeleyebilir?

Planlı üretimin temel amacı yalnızca çiftçiye hangi ürünü ekeceğini söylemek değil. Esas hedef, Türkiye’nin yıllık tüketim ihtiyacı ile üretim kapasitesini önceden eşleştirmek.

Ülkenin ne kadar soğana ihtiyaç duyduğu, ne kadar ürünün depolanabileceği, ihracat için ne kadar pay ayrılacağı ve olası üretim kayıpları önceden hesaplanabilirse ekim kararları daha doğru yönlendirilebilir.

Böylece bir üründe ihtiyaçtan çok fazla üretim yapılması ve diğer üründe arz açığı oluşması önlenebilir. Arzın daha dengeli hale gelmesi, hem çiftçinin gelirindeki sert düşüşleri hem de tüketicinin karşılaştığı ani fiyat artışlarını sınırlayabilir.

Bu yönüyle planlı üretim yalnızca bir tarım politikası değil, aynı zamanda gıda enflasyonuyla mücadele aracı olarak öne çıkıyor.

Üç Yıllık Destek Modeli Çiftçinin Önünü Görmesini Amaçlıyor

Yeni destekleme modeliyle tarımsal destekler ilk kez üretim döneminden önce ve üç yıllık bir çerçevede açıklanmaya başladı. Böylece çiftçinin ekim kararını desteklerin sonradan açıklanmasını bekleyerek değil, önceden belirlenen bir plana göre vermesi amaçlanıyor.

Bitkisel üretim destekleri temel destek, planlı üretim desteği ve üretimi geliştirme desteği olmak üzere üç ana başlıkta düzenlendi. Temel destekle mazot ve gübre maliyetinin belirli bölümü karşılanırken, planlanan ürünün doğru havzada üretilmesi halinde ilave destek veriliyor.

Planlı üretim desteğiyle stratejik ürünlerde mazot maliyetinin tamamına, gübre maliyetinin ise önemli bir bölümüne denk gelen destek sağlanması hedefleniyor. Böylece çiftçinin yalnızca yüksek piyasa fiyatını takip ederek değil, destek ve üretim planına göre karar vermesi teşvik ediliyor.

Sözleşmeli Tarım Modeli Neden Önemli?

Planlı üretimin tamamlayıcı ayağını sözleşmeli tarım oluşturuyor. Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, 15 Eylül 2023 tarihinde yürürlüğe girdi.

Sözleşmeli üretimde çiftçi ile alıcı, ürün ekilmeden önce miktar, kalite, teslim tarihi, fiyat veya fiyatın hesaplanma yöntemi gibi temel şartlarda anlaşma yapıyor. Böylece üretici hasat sonunda ürününü kime satacağını, sanayici veya tüccar ise ne kadar ürüne ulaşacağını önceden biliyor.

Bu model özellikle salçalık domates, patates, soğan, şeker pancarı, süt, yem bitkileri ve gıda sanayisinde kullanılan ürünlerde arz-talep dengesini güçlendirebilir.

Çiftçi ekim yapmadan önce alıcısını bilirse, yalnızca geçen yılın yüksek fiyatına bakarak plansız biçimde ürün değiştirme ihtiyacı azalır. Alıcı da ihtiyaç duyduğu miktarı sözleşmeyle güvence altına aldığı için hasat döneminde ürün sıkıntısı yaşamaz.

Sözleşmeli Üretim Çiftçiyi Koruyabilir mi?

Sözleşmeli tarım doğru uygulandığında çiftçiye pazar garantisi, alıcıya ise ürün tedarik güvencesi sağlar. Ancak sözleşmenin yalnızca güçlü alıcının şartlarını içermemesi gerekir.

Üretim maliyetinde olağanüstü artış, doğal afet, verim kaybı, ürünün teslim alınmaması veya alıcının ödemeyi geciktirmesi gibi durumlar için sözleşmede açık hükümler bulunmalıdır.

Çiftçinin fiyat artışından tamamen mahrum bırakıldığı, ancak tüm üretim riskini tek başına taşıdığı sözleşmeler sürdürülebilir olmaz. Bu nedenle fiyatın belirli bir taban seviyeye bağlanması ve piyasa yükseldiğinde üreticinin de artıştan pay alması daha dengeli bir model oluşturabilir.

Üretici örgütleri ve kooperatiflerin sözleşmeli üretim sürecine dahil edilmesi, küçük çiftçinin pazarlık gücünü artırabilir.

Soğanda Sözleşmeli Üretim Nasıl İşleyebilir?

Türkiye’nin yıllık soğan ihtiyacı, sanayi kullanımı, ihracat potansiyeli ve depolama kapasitesi bölgesel bazda hesaplanabilir. Market zincirleri, gıda sanayicileri, tüccarlar ve üretici kooperatifleri sezon öncesinde belirli miktarlar için sözleşme yapabilir.

Çiftçiye ekim öncesi tohum, gübre veya finansman desteği sağlanabilir. Karşılığında üretici belirlenen kalite ve miktardaki ürünü sözleşme koşullarına göre teslim eder.

Fiyat sabit bir rakam olarak değil; üretim maliyeti, enflasyon, hal fiyatı ve piyasa koşullarını dikkate alan bir formülle belirlenebilir. Böylece hem çiftçi zarar etmekten korunur hem de alıcı aşırı fiyat dalgalanmasıyla karşılaşmaz.

Depolama Olmadan Soğan Planlaması Eksik Kalır

Kuru soğan belirli süre depolanabilen bir ürün olsa da uygun sıcaklık, nem ve havalandırma koşulları sağlanmadığında ciddi kayıp oluşabiliyor. Ürünün tamamının hasat döneminde piyasaya çıkması üretici fiyatını hızla düşürüyor.

Modern depoların ve üretici kooperatiflerine ait ortak saklama tesislerinin yaygınlaşması, çiftçinin ürününü hemen satma zorunluluğunu azaltabilir. Ürün yıl içine dengeli biçimde dağıtıldığında hem hasat dönemindeki fiyat çöküşü hem de sezon sonundaki aşırı fiyat artışı sınırlanabilir.

Depolardaki stok miktarının güvenilir biçimde kayıt altına alınması da ithalat kararları açısından önem taşıyor. Türkiye’de ne kadar soğan bulunduğu bilinmeden yapılan ithalat, ihtiyaçtan fazla ürünün piyasaya girmesine ve yerli çiftçinin zarar görmesine yol açabilir.

Planlı Tarım Başladı, Şimdi Uygulama Sınavı Var

Devlet plansız üretim sorununa karşı yasal ve idari adımları attı. Tarımsal üretim planlaması, havza bazlı destekleme, üç yıllık destek modeli ve sözleşmeli üretim düzenlemeleri önemli bir yapısal değişime işaret ediyor.

Ancak sistemin başarısı yönetmeliklerin yayımlanmasından çok sahadaki uygulamaya bağlı olacak. Üreticiye doğru ve zamanında veri verilmesi, desteklerin ekim öncesinde ödenmesi, sözleşmelerin denetlenmesi ve alıcıların yükümlülüklerini yerine getirmesi gerekiyor.

Ayrıca planlamanın yalnızca büyük stratejik ürünlere değil, fiyat dalgalanmasının sık yaşandığı sebze ve meyve gruplarına da etkin biçimde uygulanması önem taşıyor.

Sonuç: Soğanda İthalat Geçici, Planlama Kalıcı Çözüm

Kuru soğan ithalatında verginin geçici olarak düşürülmesi, önümüzdeki haftalarda fiyatların 100 liraya doğru yükselmesini sınırlayabilir. Ancak bu karar Türkiye’nin tarımsal üretim sorununu tek başına çözemez.

Kalıcı çözüm; ülkenin ne kadar ürüne ihtiyaç duyduğunun önceden hesaplanması, çiftçinin doğru bölgede doğru ürüne yönlendirilmesi, alıcı ile üreticinin sezon öncesinde sözleşme yapması ve ürünün uygun koşullarda depolanmasıdır.

Planlı üretim arzı dengelerken, sözleşmeli üretim çiftçinin pazarını ve sanayicinin ham maddesini güvence altına alabilir. Bu iki sistem birlikte işlerse, bir yıl yüksek fiyat nedeniyle tüketicinin, ertesi yıl üretim fazlası nedeniyle çiftçinin kaybettiği döngü kırılabilir.

Türkiye’nin önündeki soru artık devletin planlı ve sözleşmeli tarım konusunda adım atıp atmadığı değil; atılan adımların ne kadar hızlı, şeffaf ve etkili biçimde uygulanacağıdır.

Ekonomi365 değerlendirmesi: Soğan fiyatlarındaki yükseliş yalnızca geçici bir arz sorunu değildir. Türkiye’nin yıllardır yaşadığı plansız üretim, yetersiz depolama ve üretici-alıcı koordinasyonu probleminin güncel bir yansımasıdır. Devletin hayata geçirdiği planlı ve sözleşmeli tarım modeli doğru uygulanırsa hem çiftçinin gelirini koruyabilir hem de gıda enflasyonundaki sert dalgalanmaları azaltabilir.